Mùa thu năm 1994, khi tới dự phiên họp hàng tháng của Hội Hoa Lan Orange County Orchid Society, chúng tôi lần đầu thấy một cây lan rất lạ. Đó là cây lan Catasetum Donna Wise 'Amber x Kathleen' do Ed Wise mang tới.

Ảnh: http://www.orchidboard.com/

Ed Wise là một nhà trồng lan lâu năm, một giám khảo của Hội Hoa Lan Hoa Kỳ và ông cũng là một người trầm lặng, vui buồn bất chợt.

Cây lan Catasetum hoa mầu nâu sẫm, cánh hoa đầu nhọn hoắt, lưỡi có răng cưa, hương thơm như mùi hồi. Tôi hỏi ông có cây nào dư và muốn bán không, Ed lắc đầu nhưng Donna, bà vợ người vẫn thường nói chuyện với tôi về chuyện vẽ tranh hoa lan, mời tôi cứ tới thăm vườn lan của ông bà chơi rồi sẽ hay.

Ed và Donna có một vườn lan rất rộng gồm 2 chiếc nhà kính rất rộng khoảng 10x20m, tại 3524 Merienda Lane, Yorba Linda, rất gần nơi tôi ở.

Khi tôi tới Donna nhanh nhẩu dẫn tôi đi xem những họa phẩm về lan của bà trước khi ra thăm vườn lan đầy rẫy những giống Cymbidium và những loài lan chịu lạnh. Bên trong nhà kính lan đầy ắp trên giá, treo trên cao và ngay cả dưới đất chỗ nào cũng có lan cả. Trong chiếc nhà này đủ mọi giống lan, nhưng không có một cây Catasetum nào cả. Donna cho biết đây là chỗ để lan bán ra, còn chiếc nhà kính bên kia dành riêng cho bộ sưu tập của ông bà gồm những cây không bán. Nơi đây là cả một rừng lan toàn những giống hiếm quý ít khi thấy trên thị trường. Từ những cây lan của Nam Mỹ cho tới những cây ở Á Châu như Dendrobium, Renanthera, Rhynchostylis hầu như đủ mặt. Sát phía vách bên trái một hàng trên một chục chậu Oncidium ampliatum to lớn. Kế tiếp khoảng 20 chậu Catasetum đủ giống, mầu sắc khác nhau. Bà cho biết thêm là ông bà đã lai giống được nhiều cây Catasetum như: Ctsm Donna Wise 'Ed' HCC AOS, Ctsm Donna Wise 'Lee' HCC-AOS, Ctsm Donna Wise 'Kathleen' AM-AOS, Ctsm Donna Wise 'Amber' AM-AOS.

Sau này nhà trồng lan danh tiếng Fred Clark, chuyên lai tạo các giống lan ở Vista California đã dùng cây Ctsm Donna Wise 'Amber' AM-AOS tạo được giống lan lạ.

Fredclarkeara After Dark 'SVO Black Night' FCC/AOS và cây Fredclarkeara After Dark "SVO Black Pearl" FCC/AOS

Ngỏ ý muốn mua một cây Oncidium ampliatum, Donna cho biết đây là bộ sưu tập của ông chồng nên không thể bán, nhưng bà bán cho tôi một chậu Catasetum Orchiglade với giá tượng trưng.

Loài lan Catsetum có khoảng chừng 50 giống, mọc ở Nam Mỹ. Carl Kunth công bố cây lan này vào năm 1820. Catasetum do 2 từ ngữ Hy lạp kata (down) có nghĩa là xuống và seta (bristle) dòn, dễ gẫy diễn tả tình trạng của trục nhụy hoa đực. Khác với nhiều loài lan khác có bộ phận sinh dục cùng trong một bông hoa, Catasetum có hoa cái và hoa đực ở một cành hoa riêng biệt và có thể nở vào mùa khác nhau.
Catasetum thường mọc ở hốc cây nhưng không phải là ở dưới đất. Thân cây hình thoi vì vậy có người gọi là lan "Xì gà" dài khoảng 20-30 cm, lá 6-8 chiếc dài 40-50 cm rộng 8-15 cm, rụng vào mùa thu. Dò hoa mọc từ các đốt ở đáy thân cây dài khoảng 20-30 cm mang theo 10-15 hoa phần lớn mầu xanh vàng hay nâu đỏ đậm. Dò hoa đực thông thường có nhiều hoa và hoa đẹp hơn dò hoa cái. Hoa to từ 5-10 cm tùy theo giống.

Catasetum mọc ở miền Trung Nam Mỹ châu có khí hậu gần giống như Việt Nam, cách trồng như sau:

NHIỆT ĐỘ
Mùa hè từ 65-90°F hay 18-32°C, mùa đông trên 55°F hay 13°C

Catasetum orchiglade Ảnh: www.pbase.com/naomismith/

ÁNH SÁNG
3,000 đến 6,000 vừa phải ngang với Cattleya, tránh để ở chỗ nắng vì lá mỏng dễ bị cháy.

ĐỘ ẨM
60-80% quanh năm

THOÁNG GIÓ
Lan cần để ở chỗ thoáng gió. nếu để ở chỗ kín gió hay bị bệnh nấm và rệp đỏ (Spider mite)

TƯỚI NƯỚC
Khi cây non mọc mạnh cần tưới thật đẫm và đừng để khô rễ. Vào mùa thu khi cây không tăng trưởng, bớt tưới nước và để khô khi cây rụng lá và chỉ tưới trở lại khi mầm hoa bắt đầu nhú ra. Sau khi hoa tàn, lan ở vào thời kỳ nghỉ ngơi ngưng hẳn việc tưới nuớc. Vào mùa Xuân khi cây non mọc ra mới bắt đầu tưới trở lại và tránh đọng nuớc ở trên ngon mầm non sẽ làm cho bị thối.

BÓN PHÂN
Bón ½ nửa thìa cà phê gạt, phân 30-10-10 trong 4 lít nuớc và bón hàng tuần. Vào cuối hè đổi sang phân 10-30-20 cũng theo dung lượng kể trên và ngưng hẳn khi cây vào thời nghỉ ngơi.

Catasetum orchiglade Ảnh: Bloggang.com

THAY CHẬU
Thời gian thay chậu vào mùa Xuân sau khi lan đã trải qua thời kỳ nghỉ ngơi. Bỏ bớt các thân già và rễ cũ, chỉ nên để lại 1-2 thân ở phía truớc. Nếu thân cây mập mạp khỏe mạnh chỉ cần 1 là đủ. Cần có que chống để khỏi lung lay và không được tưới nước cho tới khi cây non đã cao khoảng 10 cm và ra rễ mới ăn xuống vật liệu nuôi trồng. Nhưng thân già ở phía sau, nên cắt bỏ các rễ cũ và để dựng đứng trong một chiếc chậu không, vài tháng sau cây non sẽ mọc ra, khi đó sẽ đem trồng và nhớ đừng vùi mầm non quá sâu.

VẬT LIỆU
Lan ưa trồng trong chậu đất nhỏ hoặc trong giỏ gỗ. Nên trồng lan với những vật liệu giữ ẩm mau khô vỏ thông, rễ cây dương xỉ, đá núi lửa hoặc phân trâu bò đã mục trộn với than củi. Tránh những vât liệu giữ nuớc sẽ làm lan bị thối rễ.

THỜI GIAN NGHỈ NGƠI
Thời gian này lan cần khoảng từ 60-70°F hay 15.6-21°F vào ban ngày và 55-60°F (13-15.6°C) vào ban đêm. Lan cần được khô ráo sau khi rụng lá và chỉ tưới hoặc phun nước cho thân cây khỏi bị khô teo lại. Phần đông lan thường hay bị chết vì tưới quá nhiều trong thời kỳ này. Có người treo ngược cây lan lên để khỏi đọng nuớc.

Sau đây xin trình bầy hình ảnh vài cây Catasetum nguyên giống:

Catasetum arietinum Ảnh: http://www.orchidspecies.com	Catasetum carolinianum Ảnh: http://www.orchidspecies.com
Catasetum cernuum Ảnh: http://www.orchidspecies.com	Catasetum imbriatum Ảnh: http://www.orchidspecies.com
Catasetum maculatum Ảnh: http://www.orchidspecies.com	Catasetum saccatum Ảnh: http://www.orchidspecies.com

Catasetum imperiale Ảnh: http://www.orchidspecies.com

Cây Catasetum Orchiglade ra hoa được 3 năm liền nhưng đến năm thứ 4, vì sơ ý không mang vào trong nhà, mùa đông năm đó quá lạnh, chiếc lò sưởi nhỏ không giữ được nhiệt độ trên 50°F. Mặc dầu tôi để trên giá cao và giữ cho khô ráo, nhưng khi sờ đến chỉ còn chiếc vỏ cây, bên trong chỉ còn là một thứ nước bầy nhầy.